‘Εκπαιδευτική ένδεια’ είναι η έλλειψη ευκαιριών για μάθηση, πειραματισμό, ανάπτυξη και ελεύθερη καλλιέργεια των ικανοτήτων, των ταλέντων και των φιλοδοξιών[1], και αποτελεί αυξανόμενη ανησυχία σε όλες τις χώρες.[2] Η εκπαιδευτική ένδεια συμπίπτει ουσιαστικά αλλά όχι ολοκληρωτικά με την οικονομική ένδεια. Θεωρείται ένας από τους καθοριστικούς παράγοντες της πρώιμης έναρξης της κοινωνικής ανισότητας και σημαντικός συντελεστής της κοινωνικής σύγκρουσης και της απώλειας του ανθρώπινου κεφαλαίου.[3] Όσον αφορά τα νεαρά παιδιά, η εκπαιδευτική ένδεια μειώνει την ικανότητα να μεγαλώνουν και να αναπτύσσονται μέσα σε ένα περιβάλλον σωστής ανατροφής – συνεπάγεται έλλειψη πρόσβασης στην φροντίδα της πρώιμης παιδικής ηλικίας, στις ευκαιρίες μάθησης, στις ασφαλείς και με ανταπόκριση σχέσεις, και στις υπηρεσίες και τις κοινότητες.[4]
Save the Children Italia. [Ιταλία Σώστε τα Παιδιά] (2014). La Lampada di Aladino. [Το Λυχνάρι του Αλαντίν]. Rome: Save the Children Italia [Ρώμη: Ιταλία Σώστε τα Παιδιά]. Onlus. Available at: https://s3.savethechildren.it/public/files/uploads/pubblicazioni/la-lampada-di-aladino.pdf (accessed May 2020).
UNESCO. (2020). Reaching the marginalized. [Προσεγγίζοντας τους περιθωριοποιημένους]. EFA Global Monitoring Report 2010. Paris: UNESCO/Oxford University Press. Available at: https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/ (accessed May 2020).
Marmot, M. (2005). Social determinants of health inequalities. [Καθοριστικοί κοινωνικοί παράγοντες για την ανισότητα στον τομέα υγείας]. The Lancet 365: 1099–104.
World Health Organization, Unicef and World Bank. (2018). Nurturing Care for Early Childhood Development: A framework for helping children survive and thrive to transform health and human potential. [Φροντίδα Ανατροφής στην Ανάπτυξη της Πρώιμης Παιδικής Ηλικίας: Πλαίσιο βοήθειας προς τα παιδιά για να επιβιώσουν και να αναπτυχθούν ώστε να καταστούν υγιές και ανθρώπινο δυναμικό].Geneva: WHO. Available at: apps.who.int/iris/bitstream/handle/10665/272603/9789241514064-eng.pdf?ua=1 (accessed May 2020).
‘Un Villaggio per crescere’ (Ένα Χωριό για να μεγαλώσουμε μαζί) είναι ένα πανεθνικό κοινοτικό πρόγραμμα σχεδιασμένο να αντιμετωπίσει αυτή την πρόκληση βελτιώνοντας την προσβασιμότητα και την ποιότητα των υπηρεσιών αγωγής, φροντίδας και εκπαίδευσης στην πρώιμη παιδική ηλικία από τις οικονομικά, κοινωνικά και πολιτισμικά μη προνομιούχες κοινότητες. Το πρόγραμμα βασίζεται πάνω στην οικολογική θεωρία για την ανάπτυξη του παιδιού[5] με την παροχή υπηρεσιών, με επίκεντρο τόσο το οικογενειακό περιβάλλον μάθησης των παιδιών όσο και το ‘χωριό’ που περιβάλλει τις οικογένειες. Αυτή η προσέγγιση ενστερνίζεται το όραμα για μία κοινότητα μάθησης στην πρώιμη παιδική ηλικία, στην οποία πολλαπλοί παράγοντες και συστήματα ενώνονται με στόχο την παροχή ευκαιριών στις οικογένειες αναφορικά με την σωστή ανατροφή των νεαρών παιδιών τους.[6]
Bronfenbrenner, U. (1979). The Ecology of Human Development: Experiments by nature and design. Cambridge MA: Harvard University Press.
Rodrigues, M.V., Kaneko, M., Bermúde, C., Lombardi, J., Fisher, S. and Berelowitz, D. (2019). Scaling up Place-based Strategies to Strengthen Community Early Childhood Systems. [Κλιμάκωση των Στρατηγικών με βάση τον Τόπο για Ενίσχυση των Κοινοτικών Συστημάτων Πρώιμης Παιδικής Ηλικία]. Spring Impact. Available at: https://www.springimpact.org/wp-content/uploads/2019/12/Scaling-up-place-based-strategies_Dec2019_FINAL_WEB.pdf (accessed May 2020).
Οι δραστηριότητες που προσφέρονται στα κέντρα του προγράμματος ‘Χωριό’ θεωρούνται ότι πρέπει να είναι εύκολες στην υλοποίησή τους στο σπιτικό περιβάλλον. Επελέγησαν με βάση ακλόνητα στοιχεία για την σωστή ανταπόκριση των γονέων και κηδεμόνων αναφορικά με την σωστή ανατροφή και την μάθηση στην πρώιμης παιδική ηλικία. Υιοθετώντας μία καθολική, από τη βάση στην κορυφή (bottom to up) προσέγγιση, ο χώρος στο Χωριό είναι ανοικτός σε όλες τις οικογένειες που ζουν στις κοινότητες που συμμετέχουν στο πρόγραμμα. Η δέσμευση των τοπικών παραγόντων να διαδώσουν τις πληροφορίες και να συμβάλλουν στις δραστηριότητες διευκολύνει, επίσης, τη δημιουργία νέων δικτύων μεταξύ των οικογενειών και των υπηρεσιών, ενισχύοντας τις κοινές αξίες των κοινοτήτων, την κοινωνική ένταξη και την βιωσιμότητα.
Το πρότυπο Χωριό
Το πρόγραμμα άρχισε το 2018 σε δέκα Ιταλικές πόλεις σε κοινότητες με χαμηλό εισόδημα, στις οποίες ο πληθυσμός κυμαινότανε από 10.000 μέχρι 40.000. Σκοπός του προγράμματος είναι να έχει καλύψει 4000 οικογένειες στη διάρκεια τριών χρόνων.Μία κεντρική γραμματεία παρέχει χρηματοδότηση, κατευθυντήριες γραμμές, κατάρτιση, και εργαλεία παρακολούθησης, και στηρίζει τις τοπικές ομάδες του Χωριού, συμπεριλαμβανομένων των υλικών επικοινωνίας. Σε τοπικό επίπεδο, προσφέρεται υποδομή από δημόσιους ή ιδιωτικούς φορείς με την παροχή υπηρεσιών υγείας, εκπαίδευσης και κοινότητας. Το κάθε ‘Χωριό’ λειτουργεί 10-12 ώρες κατά μέσο όρο την εβδομάδα. Οι δραστηριότητες διευκολύνονται από τρεις ή τέσσερεις επαγγελματίες εκπαιδευτές οι οποίοι έχουν κατάρτιση πάνω στο σκεπτικό και το περιεχόμενο του προγράμματος, συμπεριλαμβανομένης της αποτελεσματικής επικοινωνίας με τους γονείς και κηδεμόνες. Οι εκπαιδευτές από όλα τα κέντρα συναντώνται δύο φορές το χρόνο για περαιτέρω κατάρτιση και ανταλλαγή εμπειριών.
Για τους γονείς και κηδεμόνες, η παρακολούθηση είναι ελεύθερη με καμία υποχρέωση εκτός από το φέρουν τα παιδιά τους (νεογέννητα μέχρι 6 χρονών) και να συμμετέχουν στις δραστηριότητες (βλέπε Εικόνα 1), οι οποίες σχεδιάζονται σε συμφωνία με τις οικογένειες, και προσαρμοσμένες στις διαφορετικές ηλικιακές ομάδες και αναπτυξιακές ανάγκες.
Το πρόγραμμα βοηθάει και στηρίζει τις οικογένειες – και επιδιώκει να διατηρηθεί το ενδιαφέρον τους και η συμμετοχή τους – μέσα από στρατηγικές που περιλαμβάνουν ευέλικτο επισκεπτήριο στο σπίτι τους, χρήση κοινωνικών δικτύων, και με την εμπλοκή του ευρύτερου δικτύου της κοινότητας. Ανάμεσα στις περιλαμβανόμενες υπηρεσίες είναι τα κέντρα για την υγεία της οικογένειας, κλινικές εμβολιασμού, κλινικές απο – κατάστασης παιδιών, προσχολικές υπηρεσίες, κοινοτικές κοινωνικές υπηρεσίες, ενοριακοί και τοπικοί σύλλογοι, και εμπορικές μονάδες όπως καταστήματα και bars.
Για ενίσχυση της συνοχής των μηνυμάτων και για διευκόλυνση των οδών φροντίδας, το πρόγραμμα συνεργάζεται με παρόχους τοπικών υπηρεσιών σε όλους του τομείς μέσω κοινού προγραμματισμού, συνεχούς ανταλλαγής και σε θέματα οργάνωσης και σε ατομικές περιπτώσεις, και με κατάρτιση πολλαπλών επαγγελματικών κλάδων. Η δέσμευση αυτή των στελεχών – συμπεριλαμβανομένων των κερδοσκοπικών και μη- κερδοσκοπικών φορέων – στοχεύει, επίσης, στο να αυξήσει την τοπική αυτοδιάθεση και να βάλει τα θεμέλια για βιωσιμότητα. Για παράδειγμα, ένας τοπικός ζαχαροπλάστης προσέφερε γλυκά, και ένα άλλο κατάστημα φρούτα σε ένα καλοκαιρινό πάρτι που οργανώθηκε από το Χωριό για όλη την κοινότητα, όπως, επίσης, εθελοντές είναι διαθέσιμοι για υλικοτεχνική στήριξη.
Με την ανάμιξή τους στο Χωριό, οι γονείς και κηδεμόνες – και ιδιαίτερα οι μητέρες – γνωρίζονται μεταξύ τους και, σύντομα, δημιουργούν νέες φιλίες, οι οποίες διευρύνουν τα όρια της ζωής τους πέρα από το Χωριό. Οι μητέρες και άλλα μέλη της οικογένειας βρίσκονται για καφέ ή για από κοινού δραστηριότητες όπως για ψώνια. Καθοδηγούνται από τους εκπαιδευτές να ανακαλύψουν την δημόσια βιβλιοθήκη την οποία μπορούν να επισκεφτούν από μόνοι τους, όπως, επίσης και τη δημόσια παραλία. Το Χωριό έχει σχεδιαστεί με στόχο τις μη προνομιούχες περιοχές, και γι’ αυτό τα κέντρα του υπηρετούν κυρίως οικογένειες-σε-κίνδυνο, ενθαρρύνοντας, επίσης, την κοινωνική ανάμιξη, καθώς η ποικιλομορφία των εμπειριών προωθεί την κοινωνική συνοχή και βοηθάει στο να αποφευχθεί η γκετοποίηση των συμμετεχόντων.
Την περίοδο της συγγραφής του παρόντος άρθρου, η πανδημία Covid-19 κατέστησε αναγκαίο να γίνουν αλλαγές στο τρόπο με τον οποίο τα Χωριά θα διεξάγουν τις δραστηριότητες με τις οικογένειες. Λειτουργούν διαδικτυακά, χρησιμοποιώντας και ατομικές και ομαδικές επαφές, ώστε να παρέχουν στήριξη, συμβουλές, και αναγνώσματα. Τα Χωριά έχουν, επίσης, μεριμνήσει ώστε να διατίθενται tablets στις οικογένειες που τα χρειάζονται, καθώς, επίσης, και βιβλία και μολύβια.
Αξιολόγηση των επιπτώσεων και προκαταρκτικά αποτελέσματα
Η αξιολόγηση των επιπτώσεων βασίζεται στο λογικό πλαίσιο του προγράμματος και στη θεωρία της αλλαγής. Για την εκτίμηση των αποτελεσμάτων, έχει υιοθετήσει την προσέγγιση μικτής μεθόδου που περιλαμβάνει μετρήσεις σχετικά με τη γνώση των γονέων και κηδεμόνων για την ανάπτυξη του παιδιού, την επίγνωσή τους σχετικά με τον ρόλο τους, το γονεϊκό άγχος, την γονεϊκή αυτοαποτελεσματικότητα και τις αλλαγές στο κατ’ οίκον μαθησιακό περιβάλλον.
Εξετάζει, επίσης, τη διατήρηση των αλλαγών σαν δείκτη επίπτωσης στους γονείς-κηδεμόνες και τα παιδιά, και μελετάει την έκταση και τη λειτουργία των κοινοτικών δικτύων καθώς και την συνεργασία μεταξύ των υπηρεσιών και των οικογενειών με στόχο την αξιολόγηση των ευρύτερων επιπτώσεων.
Τα προκαταρκτικά δεδομένα στα δέκα κέντρα, μετά από κατά μέσο όρο δραστηριότητες 12 μηνών, δείχνουν ότι το πρόγραμμα περιέλαβε περισσότερα από 1600 παιδιά και 1400 γονείς και κηδεμόνες, συμβαδίζοντας με τους στόχους που αναμένεται να αυξηθούν σε 5000 και 4000 αντίστοιχα μέχρι το τέλος του τρίτου έτους. Αρκετές νέες συμφωνίες συνάφθηκαν μεταξύ των δημοσίων υπηρεσιών, των οργανισμών της κοινωνίας των πολιτών και των μη-κερδοσκοπικών φορέων.
Η προκαταρκτική ανάλυση ενός δείγματος οικογενειών έδειξε ότι το 100% των γονέων και κηδεμόνων αισθάνονται ότι απέκτησαν περισσότερη επίγνωση των αναπτυξιακών αναγκών των παιδιών και μεγαλύτερη δύναμη στον ρόλο τους σαν γονείς-κηδεμόνες. σχεδόν όλες οι οικογένειες παρουσίασαν ή ενίσχυσαν δραστηριότητες όπως το διάβασμα, παιχνίδι και μουσική στην καθημερινότητά τους, και αισθάνονται ότι έχουν μεγαλύτερη υποστήριξη από τις υπηρεσίες και τις άλλες οικογένειες. Οι παρατηρήσεις που έγιναν από τους εκπαιδευτές του προγράμματος επιβεβαιώνουν ότι η συμμετοχή των γονέων και κηδεμόνων με τα παιδιά τους στις δραστηριότητες με επίκεντρο την ανάπτυξη, δεν προσφέρουν μόνον μαθήματα σωστής ανατροφής των παιδιών, αλλά είναι και ένας αποτελεσματικός τρόπος προώθησης των δεξιοτήτων αναφορικά με την ανταπόκριση των γονέων και κηδεμόνων στην σωστή ανατροφή των παιδιών [7] καθώς και ότι τα οφέλη ενδέχεται να είναι μεγαλύτερα για τις οικογένειες με χαμηλό επίπεδο εκπαίδευσης.[8]
Carneiro, P., Galasso, E., Lopez Garcia, I., Bedregal, P. and Cordero, M. (2019). Parental Beliefs, Investments, and Child Development: Evidence from a large-scale experiment. [Γονεϊκές Πεποιθήσεις, Επενδύσεις, και Ανάπτυξη του Παιδιού: Στοιχεία από ένα πείραμα μεγάλης κλίμακας]. IZA Discussion paper No. 12506. Bonn: IZA.
Engle, P.L., Black, M.M., Behrman, J.R. Cabral de Mello, M., Gertler, P.J., Kapiriri, L. et al. (2007). Strategies to avoid the loss of developmental potential in more than 200 million children in the developing world. [Στρατηγικές προς αποφυγή της απώλειας αναπτυξιακού δυναμικού σε περισσότερα από 200 εκατομμύρια παιδιά στον αναπτυσσόμενο κόσμο]. The Lancet 369(1557): 229–42.
Συμπερασματικά, το πρόγραμμα Χωριό ανταποκρίνεται σε μία ποικιλία αναγκών: για τα παιδιά, στην ανάγκη να απολαμβάνουν δραστηριότητες με τους γονείς-κηδεμόνες τους. για τους γονείς, στην ανάγκη να ανακαλύψουν τρόπους να περάσουν ποιοτικό χρόνο με τα παιδιά τους, να κάνουν φιλίες με άλλους γονείς και να αλληλοβοηθούνται. και για όλη την κοινότητα, στην ανάγκη να αισθάνεται ότι γίνεται κάτι νέο και με προοπτικές – ξεκινώντας από την βελτιωμένη κοινωνική συνοχή και την πιο εύρυθμη λειτουργία της ενδο-τομεακής συνεργασίας. Οι δραματικές επιπτώσεις της εκπαιδευτικής ένδειας στην πορεία της ζωής μπορούν να αντιμετωπιστούν, εάν συμμετέχει ‘όλο το χωριό’.
Οι παραπομπές βρίσκονται στην έκδοση PDF του άρθρου.
